Ashta-Prakari Puja - the Eight Types of Worship (with meaning)
અષ્ટ પ્રકારી પૂજા • The eight offerings and their inner meaning
The Ashta-Prakari Puja is the eightfold worship of the Jina, and these eight dohas reveal what each offering truly means. Jain worship always distinguishes the outer act (dravya puja) from the inner intention (bhava puja): the Jina, being vitaraga (passion-free), asks for nothing; every offering is really a mirror in which the worshipper reshapes their own soul. So: (1) Jal - bathing the Lord with the 'pitcher of the soul, brimming with the nectar of equanimity,' shatters one's karma. (2) Chandan - sandal, cool by nature, is offered to make the soul cool and serene, calming the passions. (3) Pushpa - fragrant, whole flowers stand for the fragrance of right faith and good conduct impressed on the heart. (4) Dhup - incense rises like meditation and drives away the 'stench' of mithyatva (false belief), so the soul's own nature shines. (5) Deepak - the material lamp, offered with discernment, kindles the inner lamp that illuminates all the universe and beyond. (6) Akshat - pure, unbroken rice, arranged as the auspicious nandavarta, stands for the imperishable (akshaya) state and casting off all worldly entanglement. (7) Naivedya - offering food expresses the longing to reach the anahari-pada, the liberated state where no food is ever needed again. (8) Phal - the fruit, offered last, is the 'fruit' of all worship: the aspiration for moksha itself. Together the eight are a complete inner journey, told through eight simple objects.
Sutra
How to Say It
Meaning
--- 1. Jal Puja (water) ---
jnana kalasha bhari atama, samata rasa bharapura.
Filling the soul like a pitcher (kalash) with knowledge, brimming with the nectar of equanimity (samata),
shri jinane navaravatan, karma hoye cakacura. (1)
as we bathe Shri Jina (in the abhishek), our karma is shattered to pieces. (1)
--- 2. Chandan Puja (sandal) ---
shitala guna jehaman rahyo, shitala prabhu mukha ranga.
In whom the cooling quality dwells, cool is the hue of the Lord's face;
atma shitala karava bhani, pujo ariha anga. (1)
to make one's own soul cool and serene, worship the Arihant's body (with sandal). (1)
--- 3. Pushpa Puja (flower) ---
surabhi akhanda kusuma grahi, pujo gata santapa.
Taking fragrant, unbroken (whole) flowers, worship (the Lord), free of all affliction;
sumajantu bhavya ja pare, kariye samakita chapa. (1)
as the gentle bee settles on worthy flowers, so impress upon yourself the seal of samkit (right faith). (1)
--- 4. Dhup Puja (incense) ---
dhyana ghata pragataviye, vama nayana jina dhupa.
Let the cloud of meditation arise; offer incense (dhup) to the Lord's left side;
micchata durgandha dura tale, pragate atma svarupa. (1)
the stench of mithyatva (false belief) is driven far away, and the soul's own true nature shines forth. (1)
--- 5. Deepak Puja (lamp) ---
dravya dipa su-vivekathi, karatan duhkha hoya phoka.
Offering the material lamp (dravya dipa) with right discernment, (one's) suffering is made void;
bhava pradipa pragata hue, bhasita loka-loka. (1)
the inner lamp of feeling (bhava pradipa) is kindled, illuminating loka and aloka - the universe and beyond. (1)
--- 6. Akshat Puja (rice) ---
shuddha akhanda akshata grahi, nandavarta vishala.
Taking pure, unbroken (whole) rice-grains (akshat), (forming) the great auspicious nandavarta design,
puri prabhu sanmukha raho, tali sakala janjala. (1)
complete it standing before the Lord, casting off all worldly entanglement (janjal). (1)
--- 7. Naivedya Puja (food) ---
anahari pada me karyo, viggaha gaiya ananta.
In the passages between births (vigraha-gati) I have been, infinite times, in the state without food (anahari);
dura kari te dijiye, anahari shiva santa. (1)
(by offering food and renouncing it) remove that (craving) and grant me the foodless (anahari) state of peaceful liberation. (1)
--- 8. Phal Puja (fruit) ---
indradika puja bhani, phala lave dhari raga.
Indra and the gods, for worship, bring fruit with loving devotion;
purushottama puji kari, mage shiva-phala tyaga. (1)
worshipping the Supreme Lord (Purushottam), one asks - through renunciation - for the fruit of liberation (shiva-phala). (1)
Word by Word
Going Deeper
Why offer anything to a Lord who needs nothing?
This is the heart of Jain worship. The Jina is vitaraga - he has no desire, grants no favours, and is entirely beyond being pleased or displeased. So the offering cannot be a transaction. Instead it is self-education through symbol: by bathing the idol I rehearse washing my own karma; by offering cool sandal I practise cooling my own heat; by lighting a lamp I remember to light the lamp of knowledge within. The worship works on the worshipper. This is why the dohas always turn from the object to the soul - 'to make one's own soul cool,' 'the inner lamp is kindled.' The Lord is the mirror; the transformation is ours.
How is each offering a 'symbol'?
Every one of the eight maps a physical quality onto a spiritual one. Water cleanses - so it stands for washing karma. Sandal is cool - so it stands for calming the passions. Flowers are fragrant - so they stand for the sweet fragrance of right faith and virtue. Incense rises and perfumes - so it stands for meditation driving out the stench of wrong belief. A lamp gives light - so it stands for the light of knowledge. Unbroken rice is imperishable - so it stands for the undying liberated state. Food points to foodlessness (the liberated need none), and fruit points to the final fruit. Once you see the pattern, the whole puja becomes a language.
Deep Dive
What is Ashta-Prakari Puja - and dravya vs bhava?
The Ashta-Prakari Puja is the traditional eightfold worship of the Jina: jal (water), chandan (sandal), pushpa (flower), dhup (incense), deepak (lamp), akshat (rice), naivedya (food) and phal (fruit). The key to understanding it is the distinction between dravya puja (the outer offering of substances) and bhava puja (the inner feeling and aspiration it carries). Because the Jina is vitaraga - utterly passion-free and in need of nothing - the offering is never for the Lord's sake but entirely for the worshipper's: each object is a symbol that turns a physical act into a step of inner transformation. The dohas here are precisely the bridge from dravya to bhava.
Anga-puja and agra-puja
The eight are traditionally grouped. The first part, often called anga-puja ('worship of the limbs'), involves touching or anointing the idol - jal (bathing), chandan (anointing) and pushpa (adorning). The second, agra-puja ('worship before' the idol), is offered standing in front - dhup, deepak, akshat, naivedya and phal. There is a natural movement across the eight: from purifying and cooling the self, through kindling meditation and knowledge, to renouncing the world and finally aspiring to liberation itself. The sequence is a miniature of the whole spiritual path.
Why naivedya and phal come last
The final two pujas carry the deepest aspiration. Naivedya (offering food) is not about feeding the Lord; it is the worshipper saying: I have wandered through infinite births, often in the 'foodless' transit between lives - let me reach instead the anahari-pada, the liberated state where the soul needs no food at all, forever. And phal (fruit), offered last, names the goal outright: the 'fruit' of all this worship is not any worldly reward but moksha - and it is asked for, fittingly, through the language of renunciation (tyaga). The eightfold puja ends where the path ends: at liberation.
Inner Meaning & Psychology
The Ashta-Prakari Puja teaches that an outer act, done with understanding, can reshape the inner life. None of these offerings changes the Jina, who is already perfect and beyond need; each changes the one who offers. That is a quietly radical idea about ritual: its worth lies not in what the deity receives but in what the devotee becomes. Done mindlessly, it is just substances on a tray; done with its meaning in view, it is eight small rehearsals of the path to liberation.
And notice the arc. The puja begins with cleansing and cooling - the first work of any spiritual life, calming and purifying the self. It moves through light and meditation - the cultivation of knowledge and inner stillness. And it ends with renunciation and the longing for liberation - naivedya's foodless state and phal's final fruit. In eight simple objects, the worshipper walks, every day, the whole shape of the journey: purify, illumine, renounce, be free.
How It Cleanses the Soul
Each puja is itself a small cleansing, named in its own doha. Water cleanses karma; sandal cools the heat of anger; incense drives out the stench of false belief; the lamp burns away darkness. Performed as bhava puja - with the meaning held in mind - the eightfold worship is a daily, structured purification of the inner life, one symbol at a time.
What to carry away: do the puja for yourself, not for the Lord. When you pour the water, mean 'may my karma dissolve'; when you light the lamp, mean 'may my knowledge shine'; when you offer the fruit, mean 'may this all ripen into liberation.' The offering that reshapes the one who offers is the only offering a passion-free Lord was ever meant to receive.
In Today's Language (Gen-Z)
Quick version: the Ashta-Prakari Puja = the 8-step Jain temple worship, and each step is secretly a symbol, not just a thing on a tray. The eight: (1) jal water = wash away your karma; (2) chandan sandal = cool down your soul/anger; (3) pushpa flowers = the 'fragrance' of right faith; (4) dhup incense = rises like meditation, burns off false belief; (5) deepak lamp = light of knowledge that lights up everything; (6) akshat unbroken rice = the imperishable/undying state; (7) naivedya food = ironically a wish for the FOODLESS liberated state (where you never need to eat again); (8) phal fruit = the final 'fruit' = moksha itself. Big idea: the Jina is vitaraga (zero desires), so he doesn't actually 'want' your offerings - the whole ritual is self-upgrade through symbols. You're not feeding a god; you're rehearsing your own path. dravya puja (outer act) is just the packaging; bhava puja (inner meaning) is the actual point.
Low-key takeaway: this is ritual done RIGHT - it only 'works' on the person doing it, because the Lord needs nothing. So the move is to actually mean each symbol: pour water = 'dissolve my karma,' light lamp = 'light my knowledge,' offer fruit = 'may all this ripen into freedom.' Also peak irony: the food offering (naivedya) is literally a prayer to never need food again (the liberated soul is anahari). The whole 8-step combo is basically the entire spiritual path compressed into a tray.
Why We Recite It
We perform the Ashta-Prakari Puja - the eightfold worship with water, sandal, flower, incense, lamp, rice, food and fruit - not because the vitaraga Jina needs anything, but to transform ourselves through symbols. Each offering (dravya puja) carries an inner aspiration (bhava puja): washing karma, cooling the passions, impressing the seal of right faith, burning away false belief, kindling the lamp of knowledge, embracing the imperishable state, longing for the foodless liberated state, and finally asking for the fruit of liberation itself. The eight together walk the whole path - purify, illumine, renounce, be free.
Frequently Asked Questions
What is the Ashta-Prakari Puja?
It is the traditional eightfold Jain worship of the Jina, using eight offerings: jal (water), chandan (sandal), pushpa (flower), dhup (incense), deepak (lamp), akshat (rice), naivedya (food) and phal (fruit). Each is both an outer offering (dravya puja) and a symbol carrying an inner aspiration (bhava puja).
Why offer things to a Jina who is passion-free?
Because the worship is for the worshipper, not the Lord. The Jina is vitaraga and needs nothing; each offering is a symbol that turns a physical act into inner transformation - bathing the idol rehearses washing one's karma, sandal cools the passions, the lamp kindles knowledge, and so on. The ritual reshapes the one who performs it.
What do the last two pujas (naivedya and phal) mean?
Naivedya (food) expresses the longing to reach the anahari-pada - the liberated state where the soul never needs food again. Phal (fruit), offered last, names the goal: the 'fruit' of all worship is moksha, asked for through the language of renunciation. They are the culmination of the eightfold worship.
Is the source text here verified?
Yes - the Gujarati dohas and their transliteration are taken directly from the Pratikraman Sutra (Hindi-English, Part 1), Kavya section (the 'eight types of worship' couplets), Part 3 pages 11-16 and Part 4 page 17. The book provides the verse and transliteration only; the Hindi, English and Gujarati-prose meanings and all explanations here are written on top of that verified verse.
Key Terms
अष्ट-प्रकारी पूजा जिन की आठ-विध पूजा है, व ये आठ दोहे प्रकट करते कि हर अर्पण वास्तव में क्या है। जैन पूजा सदा बाह्य कर्म (द्रव्य पूजा) को भीतरी भाव (भाव पूजा) से भेदती: जिन, वीतराग होने से, कुछ नहीं माँगते; हर अर्पण वास्तव में एक दर्पण जिसमें पूजक अपनी आत्मा को पुनर्गढ़ता। अतः: (1) जल - 'आत्मा के कलश, समता-रस से भरे' से प्रभु को नवराना कर्म चूर करता। (2) चंदन - स्वभाव से शीतल, आत्मा को शीतल व शांत करने, कषाय शमन हेतु अर्पित। (3) पुष्प - सुगंधित अखंड पुष्प समकित व सदाचार की सुगंध हृदय पर अंकित करने। (4) धूप - ध्यान सा उठती, मिथ्यात्व की 'दुर्गंध' दूर करती, ताकि आत्म-स्वरूप प्रकटे। (5) दीपक - विवेक से अर्पित भौतिक दीप, भीतरी दीप जलाता जो समस्त लोक-अलोक प्रकाशित करता। (6) अक्षत - शुद्ध अखंड अक्षत, शुभ नंदावर्त रूप, अविनाशी (अक्षय) पद व समस्त सांसारिक जंजाल त्याग का प्रतीक। (7) नैवेद्य - भोजन अर्पण अणाहारी-पद - मुक्त अवस्था जहाँ कभी भोजन न चाहिए - पाने की चाह व्यक्त करता। (8) फल - फल, अंत में अर्पित, समस्त पूजा का 'फल': मोक्ष की ही आकांक्षा। मिलकर आठ एक पूर्ण भीतरी यात्रा हैं, आठ सरल वस्तुओं से कही।
सूत्र
कैसे बोलें
अर्थ
--- 1. जल पूजा (जल) ---
ज्ञान कलश भरी आतमा, समता रस भरपूर.
आत्मा को कलश सा ज्ञान से भरकर, समता-रस से भरपूर,
श्री जिनने नवरावतां, कर्म होये चकचूर. (१)
श्री जिन को नवराते (अभिषेक करते), हमारे कर्म चकनाचूर हो जाते। (१)
--- 2. चंदन पूजा (चंदन) ---
शीतल गुण जेहमां रह्यो, शीतल प्रभु मुख रंग.
जिनमें शीतल गुण बसा, शीतल है प्रभु के मुख का रंग;
आत्म शीतल करवा भणी, पूजो अरिहा अंग. (१)
अपनी आत्मा को शीतल (शांत) करने हेतु, अरिहंत के अंग की (चंदन से) पूजा करो। (१)
--- 3. पुष्प पूजा (पुष्प) ---
सुरभि अखंड कुसुम ग्रही, पूजो गत संताप.
सुगंधित अखंड (अटूट) पुष्प लेकर, संताप-रहित (प्रभु की) पूजा करो;
सुमजंतु भव्य ज परे, करीये समकित छाप. (१)
जैसे कोमल भ्रमर योग्य पुष्पों पर बैठता, वैसे अपने पर समकित (सम्यक् श्रद्धा) की छाप अंकित करो। (१)
--- 4. धूप पूजा (धूप) ---
ध्यान घटा प्रगटावीये, वाम नयन जिन धूप.
ध्यान की घटा उठाओ; प्रभु के वाम (बाएँ) ओर धूप अर्पित करो;
मिच्छत दुर्गन्ध दूर टले, प्रगटे आत्म स्वरूप. (१)
मिथ्यात्व की दुर्गंध दूर टल जाती, व आत्म-स्वरूप प्रकट होता। (१)
--- 5. दीपक पूजा (दीपक) ---
द्रव्य दीप सु-विवेकथी, करतां दुःख होय फोक.
विवेक से भौतिक दीप (द्रव्य दीप) अर्पित करते, दुःख व्यर्थ (निरर्थक) हो जाता;
भाव प्रदीप प्रगट हुए, भासित लोका-लोक. (१)
भाव का भीतरी दीप (भाव प्रदीप) प्रकटता, लोक-अलोक को प्रकाशित करता। (१)
--- 6. अक्षत पूजा (चावल) ---
शुद्ध अखंड अक्षत ग्रही, नंदावर्त विशाल.
शुद्ध अखंड (अटूट) अक्षत लेकर, विशाल शुभ नंदावर्त (रचना) बनाते,
पूरी प्रभु सन्मुख रहो, टाली सकल जंजाल. (१)
प्रभु के समक्ष खड़े उसे पूरा करो, समस्त सांसारिक जंजाल त्यागकर। (१)
--- 7. नैवेद्य पूजा (भोजन) ---
अणाहारी पद में कर्यो, विग्गह गइअ अनंत.
(जन्मों के बीच) विग्रह-गति में अनंत बार मैं अणाहारी (भोजन-रहित) अवस्था में रहा;
दूर करी ते दीजिये, अणाहारी शिव संत. (१)
(नैवेद्य अर्पण व त्याग से) उस (आहार-लालसा) को दूर कर, शांत मोक्ष का अणाहारी पद प्रदान करो। (१)
--- 8. फल पूजा (फल) ---
इन्द्रादिक पूजा भणी, फल लावे धरी राग.
इंद्र आदि देव, पूजा हेतु, प्रेम-भक्ति से फल लाते;
पुरुषोत्तम पूजी करी, मागे शिव-फल त्याग. (१)
पुरुषोत्तम (परम प्रभु) की पूजा कर, त्याग के द्वारा शिव-फल (मोक्ष) माँगते हैं। (१)
शब्दशः अर्थ
गहराई से समझें
ऐसे प्रभु को क्यों अर्पण जिन्हें कुछ नहीं चाहिए?
यही जैन पूजा का हृदय है। जिन वीतराग हैं - कोई इच्छा नहीं, कोई वरदान नहीं, व प्रसन्न-अप्रसन्न होने से पूर्णतः परे। अतः अर्पण सौदा नहीं हो सकता। बल्कि यह प्रतीक द्वारा आत्म-शिक्षा है: प्रतिमा को नवराकर मैं अपने कर्म धोने का अभ्यास करता; शीतल चंदन अर्पित कर अपनी गर्मी शीतल करने का; दीप जलाकर भीतर ज्ञान का दीप जलाने का स्मरण करता। पूजा पूजक पर कार्य करती। इसीलिए दोहे सदा वस्तु से आत्मा की ओर मुड़ते - 'अपनी आत्मा को शीतल करने', 'भीतरी दीप प्रकटता'। प्रभु दर्पण हैं; रूपांतरण हमारा।
हर अर्पण 'प्रतीक' कैसे?
आठ में से हर एक भौतिक गुण को आध्यात्मिक से जोड़ता। जल धोता - अतः कर्म धोने का प्रतीक। चंदन शीतल - अतः कषाय शमन का। पुष्प सुगंधित - अतः समकित व सदाचार की मधुर सुगंध का। धूप उठती व सुवासित करती - अतः मिथ्यात्व की दुर्गंध दूर करते ध्यान का। दीप प्रकाश देता - अतः ज्ञान के प्रकाश का। अखंड अक्षत अविनाशी - अतः अमर मुक्त अवस्था का। भोजन अभोजन (मुक्त को कोई न चाहिए) की ओर, व फल अंतिम फल की ओर संकेत। पैटर्न दिखते ही पूरी पूजा एक भाषा बन जाती।
विस्तार से जानें
अष्ट-प्रकारी पूजा क्या - व द्रव्य बनाम भाव?
अष्ट-प्रकारी पूजा जिन की परंपरागत आठ-विध पूजा है: जल, चंदन, पुष्प, धूप, दीपक, अक्षत, नैवेद्य व फल। इसे समझने की कुंजी द्रव्य पूजा (द्रव्यों का बाह्य अर्पण) व भाव पूजा (वह भीतरी भाव व आकांक्षा जो वह धारण करती) का भेद है। क्योंकि जिन वीतराग हैं - पूर्णतः निःस्पृह व किसी वस्तु के अनिच्छुक - अर्पण कभी प्रभु हेतु नहीं बल्कि पूर्णतः पूजक हेतु: हर वस्तु एक प्रतीक जो भौतिक कर्म को भीतरी रूपांतरण के चरण में बदलता। ये दोहे ठीक द्रव्य से भाव तक का सेतु हैं।
अंग-पूजा व अग्र-पूजा
आठ परंपरागत रूप से समूहित हैं। पहला भाग, प्रायः अंग-पूजा ('अंगों की पूजा'), प्रतिमा को स्पर्श/लेपन करता - जल (नवराना), चंदन (लेपन) व पुष्प (सज्जा)। दूसरा, अग्र-पूजा ('प्रतिमा के समक्ष पूजा'), समक्ष खड़े अर्पित - धूप, दीपक, अक्षत, नैवेद्य व फल। आठ में एक स्वाभाविक गति है: स्व को शुद्ध व शीतल करने से, ध्यान व ज्ञान जगाने होते हुए, संसार त्याग व अंततः मोक्ष की ही आकांक्षा तक। क्रम पूरे आध्यात्मिक मार्ग का लघु रूप है।
नैवेद्य व फल अंत में क्यों
अंतिम दो पूजा गहनतम आकांक्षा धारण करतीं। नैवेद्य (भोजन अर्पण) प्रभु को भोजन कराना नहीं; यह पूजक का कहना: मैं अनंत जन्मों में भटका, प्रायः जन्मों के बीच 'अणाहारी' संक्रमण में - मुझे इसके बजाय अणाहारी-पद दो, वह मुक्त अवस्था जहाँ आत्मा को सदा के लिए कोई भोजन न चाहिए। व फल, अंत में अर्पित, लक्ष्य सीधे नामता: इस समस्त पूजा का 'फल' कोई सांसारिक पुरस्कार नहीं बल्कि मोक्ष - व यह, उपयुक्त रूप से, त्याग की भाषा में माँगा जाता। आठ-विध पूजा वहीं समाप्त जहाँ मार्ग समाप्त: मोक्ष पर।
आंतरिक भाव एवं मनोविज्ञान
अष्ट-प्रकारी पूजा सिखाती कि समझ सहित किया बाह्य कर्म भीतरी जीवन पुनर्गढ़ सकता। इनमें से कोई अर्पण जिन को नहीं बदलता, जो पहले से पूर्ण व आवश्यकता से परे; हर एक अर्पक को बदलता। यह अनुष्ठान पर एक मौन क्रांतिकारी विचार है: इसका मूल्य इसमें नहीं कि देव को क्या मिलता बल्कि इसमें कि भक्त क्या बनता। अनमने किया तो थाली पर द्रव्य भर; अर्थ दृष्टि में रखकर किया तो मोक्ष-मार्ग के आठ छोटे अभ्यास।
व चाप देखो। पूजा शुद्धि व शीतलता से आरंभ - किसी भी आध्यात्मिक जीवन का प्रथम कार्य, स्व को शांत व शुद्ध करना। प्रकाश व ध्यान होते हुए - ज्ञान व भीतरी स्थिरता की साधना। व त्याग व मोक्ष की चाह पर समाप्त - नैवेद्य का अणाहारी पद व फल का अंतिम फल। आठ सरल वस्तुओं में, पूजक प्रतिदिन पूरी यात्रा का आकार चलता: शुद्ध करो, प्रकाशित करो, त्यागो, मुक्त हो।
यह आत्मा को कैसे शुद्ध करता है
हर पूजा स्वयं एक छोटी शुद्धि है, अपने दोहे में नामित। जल कर्म धोता; चंदन क्रोध की गर्मी शीतल करता; धूप मिथ्यात्व की दुर्गंध दूर करती; दीप अंधकार जलाता। भाव पूजा रूप में - अर्थ मन में रखकर - आठ-विध पूजा भीतरी जीवन की दैनिक, संरचित शुद्धि है, एक प्रतीक एक बार में।
साथ ले जाएँ: पूजा अपने लिए करो, प्रभु के लिए नहीं। जल ढालते समय भाव रखो 'मेरे कर्म विलीन हों'; दीप जलाते 'मेरा ज्ञान प्रकाशे'; फल अर्पित करते 'यह सब मोक्ष में परिपक्व हो'। जो अर्पण अर्पक को पुनर्गढ़ता, वही एकमात्र अर्पण है जो वीतराग प्रभु को कभी मिलना था।
आज की भाषा में (Gen-Z)
झटपट वर्शन: अष्ट-प्रकारी पूजा = 8-स्टेप जैन मंदिर पूजा, व हर स्टेप गुप्त रूप से एक प्रतीक है, थाली पर केवल वस्तु नहीं। आठ: (1) जल = अपने कर्म धोना; (2) चंदन = आत्मा/क्रोध ठंडा करना; (3) पुष्प = समकित की 'सुगंध'; (4) धूप = ध्यान सी उठती, मिथ्यात्व जलाती; (5) दीपक = ज्ञान का प्रकाश जो सब रोशन करता; (6) अक्षत अखंड चावल = अविनाशी/अमर अवस्था; (7) नैवेद्य भोजन = विडंबना से भोजन-रहित मुक्त अवस्था की चाह (जहाँ फिर कभी खाना न पड़े); (8) फल = अंतिम 'फल' = मोक्ष। बड़ा विचार: जिन वीतराग (ज़ीरो इच्छा), तो वे तुम्हारे अर्पण 'चाहते' नहीं - पूरा अनुष्ठान प्रतीकों द्वारा सेल्फ-अपग्रेड है। तुम देव को नहीं खिला रहे; अपना मार्ग अभ्यास कर रहे। द्रव्य पूजा (बाह्य कर्म) पैकेजिंग, भाव पूजा (भीतरी अर्थ) असली बात।
लो-की टेकअवे: यह अनुष्ठान सही तरीके से - यह केवल करने वाले पर 'काम' करता, क्योंकि प्रभु को कुछ नहीं चाहिए। तो मूव है हर प्रतीक को सचमुच मानना: जल ढालो = 'मेरे कर्म विलीन', दीप जलाओ = 'मेरा ज्ञान प्रकाशे', फल अर्पित = 'यह सब मुक्ति में परिपक्व हो'। पीक विडंबना: भोजन अर्पण (नैवेद्य) शाब्दिक रूप से फिर कभी भोजन न चाहिए (मुक्त आत्मा अणाहारी) की प्रार्थना है।
हम इसे क्यों बोलते हैं
हम अष्ट-प्रकारी पूजा - जल, चंदन, पुष्प, धूप, दीपक, अक्षत, नैवेद्य व फल से आठ-विध पूजा - इसलिए नहीं करते कि वीतराग जिन को कुछ चाहिए, बल्कि प्रतीकों द्वारा स्वयं को रूपांतरित करने। हर अर्पण (द्रव्य पूजा) भीतरी आकांक्षा (भाव पूजा) धारण करता: कर्म धोना, कषाय शीतल करना, समकित की छाप अंकित करना, मिथ्यात्व जलाना, ज्ञान का दीप जलाना, अविनाशी पद अपनाना, अणाहारी मुक्त अवस्था की चाह, व अंततः मोक्ष के ही फल की याचना। आठ मिलकर पूरा मार्ग चलते - शुद्ध करो, प्रकाशित करो, त्यागो, मुक्त हो।
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
अष्ट-प्रकारी पूजा क्या है?
यह जिन की परंपरागत आठ-विध जैन पूजा है, आठ अर्पणों से: जल, चंदन, पुष्प, धूप, दीपक, अक्षत, नैवेद्य व फल। हर एक बाह्य अर्पण (द्रव्य पूजा) व भीतरी आकांक्षा धारण करता प्रतीक (भाव पूजा) दोनों है।
वीतराग जिन को वस्तुएँ क्यों अर्पित करें?
क्योंकि पूजा पूजक हेतु है, प्रभु हेतु नहीं। जिन वीतराग हैं व कुछ नहीं चाहते; हर अर्पण एक प्रतीक जो भौतिक कर्म को भीतरी रूपांतरण में बदलता - प्रतिमा नवराना कर्म धोने का अभ्यास, चंदन कषाय शीतल करता, दीप ज्ञान जलाता, आदि। अनुष्ठान करने वाले को पुनर्गढ़ता।
अंतिम दो पूजा (नैवेद्य व फल) का क्या अर्थ?
नैवेद्य (भोजन) अणाहारी-पद - मुक्त अवस्था जहाँ आत्मा को फिर कभी भोजन न चाहिए - पाने की चाह व्यक्त करता। फल, अंत में अर्पित, लक्ष्य नामता: समस्त पूजा का 'फल' मोक्ष, त्याग की भाषा में माँगा। ये आठ-विध पूजा की पराकाष्ठा हैं।
क्या यहाँ का मूल पाठ प्रमाणित है?
हाँ - गुजराती दोहे व उनकी ट्रांसलिटरेशन सीधे प्रतिक्रमण सूत्र (हिंदी-अंग्रेजी, भाग 1), काव्य विभाग ('आठ प्रकारी पूजा' दोहे), भाग 3 पृ. 11-16 व भाग 4 पृ. 17 से लिया गया है। पुस्तक केवल पद व ट्रांसलिटरेशन देती है; यहाँ हिंदी, अंग्रेजी व गुजराती-गद्य अर्थ व सभी विवेचन उस प्रमाणित पद पर आधारित हैं।
मुख्य शब्द
અષ્ટ-પ્રકારી પૂજા જિનની આઠ-વિધ પૂજા છે, ને આ આઠ દોહા પ્રગટ કરે કે દરેક અર્પણ ખરેખર શું છે. જૈન પૂજા સદા બાહ્ય કર્મ (દ્રવ્ય પૂજા) ને ભીતરી ભાવ (ભાવ પૂજા) થી ભેદે: જિન, વીતરાગ હોવાથી, કશું માગતા નથી; દરેક અર્પણ ખરેખર એક દર્પણ જેમાં પૂજક પોતાની આત્માને પુનર્ઘડે. એટલે: (1) જલ - 'આત્માના કલશ, સમતા-રસથી ભરેલ' થી પ્રભુને નવરાવવા કર્મ ચૂર કરે. (2) ચંદન - સ્વભાવે શીતલ, આત્માને શીતલ ને શાંત કરવા, કષાય શમન માટે અર્પિત. (3) પુષ્પ - સુગંધિત અખંડ પુષ્પ સમકિત ને સદાચારની સુગંધ હૃદય પર અંકિત કરવા. (4) ધૂપ - ધ્યાન સમ ઊઠતી, મિથ્યાત્વની 'દુર્ગંધ' દૂર કરતી, જેથી આત્મ-સ્વરૂપ પ્રગટે. (5) દીપક - વિવેકથી અર્પિત ભૌતિક દીપ, ભીતરી દીપ જગાડે જે સમસ્ત લોક-અલોક પ્રકાશિત કરે. (6) અક્ષત - શુદ્ધ અખંડ અક્ષત, શુભ નંદાવર્ત રૂપ, અવિનાશી (અક્ષય) પદ ને સમસ્ત સાંસારિક જંજાળ ત્યાગનું પ્રતીક. (7) નૈવેદ્ય - ભોજન અર્પણ અણાહારી-પદ - મુક્ત અવસ્થા જ્યાં કદી ભોજન ન જોઈએ - પામવાની ઝંખના વ્યક્ત કરે. (8) ફલ - ફલ, અંતે અર્પિત, સમસ્ત પૂજાનું 'ફલ': મોક્ષની જ આકાંક્ષા. ભેગાં મળી આઠ એક પૂર્ણ ભીતરી યાત્રા છે, આઠ સરળ વસ્તુઓથી કહેવાયેલ.
સૂત્ર
કેવી રીતે બોલવું
અર્થ
--- 1. જલ પૂજા (જલ) ---
જ્ઞાન કલશ ભરી આતમા, સમતા રસ ભરપૂર.
આત્માને કલશ સમ જ્ઞાનથી ભરી, સમતા-રસથી ભરપૂર,
શ્રી જિનને નવરાવતાં, કર્મ હોયે ચકચૂર. (૧)
શ્રી જિનને નવરાવતાં (અભિષેક કરતાં), આપણા કર્મ ચકનાચૂર થઈ જાય. (૧)
--- 2. ચંદન પૂજા (ચંદન) ---
શીતલ ગુણ જેહમાં રહ્યો, શીતલ પ્રભુ મુખ રંગ.
જેમાં શીતલ ગુણ વસ્યો, શીતલ છે પ્રભુના મુખનો રંગ;
આત્મ શીતલ કરવા ભણી, પૂજો અરિહા અંગ. (૧)
પોતાની આત્માને શીતલ (શાંત) કરવા, અરિહંતના અંગની (ચંદનથી) પૂજા કરો. (૧)
--- 3. પુષ્પ પૂજા (પુષ્પ) ---
સુરભિ અખંડ કુસુમ ગ્રહી, પૂજો ગત સંતાપ.
સુગંધિત અખંડ (અતૂટ) પુષ્પ લઈ, સંતાપ-રહિત (પ્રભુની) પૂજા કરો;
સુમજંતુ ભવ્ય જ પરે, કરીયે સમકિત છાપ. (૧)
જેમ કોમળ ભ્રમર યોગ્ય પુષ્પો પર બેસે, તેમ પોતા પર સમકિત (સમ્યક્ શ્રદ્ધા) ની છાપ અંકિત કરો. (૧)
--- 4. ધૂપ પૂજા (ધૂપ) ---
ધ્યાન ઘટા પ્રગટાવીયે, વામ નયન જિન ધૂપ.
ધ્યાનની ઘટા ઊઠાવો; પ્રભુના વામ (ડાબા) તરફ ધૂપ અર્પો;
મિચ્છત દુર્ગન્ધ દૂર ટલે, પ્રગટે આત્મ સ્વરૂપ. (૧)
મિથ્યાત્વની દુર્ગંધ દૂર ટળે, ને આત્મ-સ્વરૂપ પ્રગટે. (૧)
--- 5. દીપક પૂજા (દીપક) ---
દ્રવ્ય દીપ સુ-વિવેકથી, કરતાં દુઃખ હોય ફોક.
વિવેકથી ભૌતિક દીપ (દ્રવ્ય દીપ) અર્પતાં, દુઃખ વ્યર્થ (નિરર્થક) થાય;
ભાવ પ્રદીપ પ્રગટ હુએ, ભાસિત લોકા-લોક. (૧)
ભાવનો ભીતરી દીપ (ભાવ પ્રદીપ) પ્રગટે, લોક-અલોકને પ્રકાશિત કરે. (૧)
--- 6. અક્ષત પૂજા (ચોખા) ---
શુદ્ધ અખંડ અક્ષત ગ્રહી, નંદાવર્ત વિશાલ.
શુદ્ધ અખંડ (અતૂટ) અક્ષત લઈ, વિશાલ શુભ નંદાવર્ત (રચના) બનાવી,
પૂરી પ્રભુ સન્મુખ રહો, ટાલી સકલ જંજાલ. (૧)
પ્રભુ સમક્ષ ઊભા એને પૂરો કરો, સમસ્ત સાંસારિક જંજાળ ત્યજી. (૧)
--- 7. નૈવેદ્ય પૂજા (ભોજન) ---
અણાહારી પદ મેં કર્યો, વિગ્ગહ ગઇઅ અનંત.
(જન્મો વચ્ચે) વિગ્રહ-ગતિમાં અનંત વાર હું અણાહારી (ભોજન-રહિત) અવસ્થામાં રહ્યો;
દૂર કરી તે દીજિયે, અણાહારી શિવ સંત. (૧)
(નૈવેદ્ય અર્પણ ને ત્યાગથી) એ (આહાર-લાલસા) ને દૂર કરી, શાંત મોક્ષનું અણાહારી પદ આપો. (૧)
--- 8. ફલ પૂજા (ફલ) ---
ઇન્દ્રાદિક પૂજા ભણી, ફલ લાવે ધરી રાગ.
ઇંદ્ર આદિ દેવ, પૂજા માટે, પ્રેમ-ભક્તિથી ફલ લાવે;
પુરુષોત્તમ પૂજી કરી, માગે શિવ-ફલ ત્યાગ. (૧)
પુરુષોત્તમ (પરમ પ્રભુ) ની પૂજા કરી, ત્યાગ દ્વારા શિવ-ફલ (મોક્ષ) માગે છે. (૧)
શબ્દશઃ અર્થ
ઊંડાણથી સમજો
એવા પ્રભુને કેમ અર્પણ જેમને કશું ન જોઈએ?
આ જ જૈન પૂજાનું હૃદય છે. જિન વીતરાગ છે - કોઈ ઇચ્છા નહીં, કોઈ વરદાન નહીં, ને પ્રસન્ન-અપ્રસન્ન થવાથી પૂર્ણપણે પર. એટલે અર્પણ સોદો ન હોઈ શકે. બલ્કે એ પ્રતીક દ્વારા આત્મ-શિક્ષા છે: પ્રતિમાને નવરાવી હું મારા કર્મ ધોવાનો અભ્યાસ કરું; શીતલ ચંદન અર્પી મારી ગરમી શીતલ કરવાનો; દીપ જગાડી ભીતર જ્ઞાનનો દીપ જગાડવાનો સ્મરણ કરું. પૂજા પૂજક પર કાર્ય કરે. એટલે દોહા સદા વસ્તુથી આત્મા તરફ વળે - 'પોતાની આત્માને શીતલ કરવા', 'ભીતરી દીપ પ્રગટે'. પ્રભુ દર્પણ છે; રૂપાંતર આપણું.
દરેક અર્પણ 'પ્રતીક' કેવી રીતે?
આઠમાંનું દરેક ભૌતિક ગુણને આધ્યાત્મિક સાથે જોડે. જલ ધોવે - એટલે કર્મ ધોવાનું પ્રતીક. ચંદન શીતલ - એટલે કષાય શમનનું. પુષ્પ સુગંધિત - એટલે સમકિત ને સદાચારની મધુર સુગંધનું. ધૂપ ઊઠે ને સુવાસિત કરે - એટલે મિથ્યાત્વની દુર્ગંધ દૂર કરતા ધ્યાનનું. દીપ પ્રકાશ આપે - એટલે જ્ઞાનના પ્રકાશનું. અખંડ અક્ષત અવિનાશી - એટલે અમર મુક્ત અવસ્થાનું. ભોજન અભોજન (મુક્તને કોઈ ન જોઈએ) તરફ, ને ફલ અંતિમ ફલ તરફ સંકેત. પૅટર્ન દેખાતાં આખી પૂજા એક ભાષા બની જાય.
વિસ્તારથી જાણો
અષ્ટ-પ્રકારી પૂજા શું - ને દ્રવ્ય વિરુદ્ધ ભાવ?
અષ્ટ-પ્રકારી પૂજા જિનની પરંપરાગત આઠ-વિધ પૂજા છે: જલ, ચંદન, પુષ્પ, ધૂપ, દીપક, અક્ષત, નૈવેદ્ય ને ફલ. એને સમજવાની ચાવી દ્રવ્ય પૂજા (દ્રવ્યોનું બાહ્ય અર્પણ) ને ભાવ પૂજા (એ જે ભીતરી ભાવ ને આકાંક્ષા ધારણ કરે) નો ભેદ છે. કારણ કે જિન વીતરાગ છે - પૂર્ણપણે નિઃસ્પૃહ ને કોઈ વસ્તુના અનિચ્છુક - અર્પણ કદી પ્રભુ માટે નહીં પણ પૂર્ણપણે પૂજક માટે: દરેક વસ્તુ એક પ્રતીક જે ભૌતિક કર્મને ભીતરી રૂપાંતરના ચરણમાં બદલે. આ દોહા બરાબર દ્રવ્યથી ભાવ સુધીનો સેતુ છે.
અંગ-પૂજા ને અગ્ર-પૂજા
આઠ પરંપરાગત રીતે સમૂહિત છે. પહેલો ભાગ, પ્રાયઃ અંગ-પૂજા ('અંગોની પૂજા'), પ્રતિમાને સ્પર્શ/લેપન કરે - જલ (નવરાવવા), ચંદન (લેપન) ને પુષ્પ (સજાવટ). બીજો, અગ્ર-પૂજા ('પ્રતિમા સમક્ષ પૂજા'), સમક્ષ ઊભા અર્પિત - ધૂપ, દીપક, અક્ષત, નૈવેદ્ય ને ફલ. આઠમાં એક સ્વાભાવિક ગતિ છે: સ્વને શુદ્ધ ને શીતલ કરવાથી, ધ્યાન ને જ્ઞાન જગાડવા થઈને, સંસાર ત્યાગ ને અંતે મોક્ષની જ આકાંક્ષા સુધી. ક્રમ આખા આધ્યાત્મિક માર્ગનું લઘુ રૂપ છે.
નૈવેદ્ય ને ફલ અંતે કેમ
અંતિમ બે પૂજા ગહનતમ આકાંક્ષા ધારણ કરે. નૈવેદ્ય (ભોજન અર્પણ) પ્રભુને ભોજન કરાવવું નહીં; એ પૂજકનું કહેવું: હું અનંત જન્મોમાં ભટક્યો, પ્રાયઃ જન્મો વચ્ચે 'અણાહારી' સંક્રમણમાં - મને એના બદલે અણાહારી-પદ આપો, તે મુક્ત અવસ્થા જ્યાં આત્માને સદા માટે કોઈ ભોજન ન જોઈએ. ને ફલ, અંતે અર્પિત, લક્ષ્ય સીધું નામે: આ સમસ્ત પૂજાનું 'ફલ' કોઈ સાંસારિક પુરસ્કાર નહીં પણ મોક્ષ - ને એ, યોગ્ય રીતે, ત્યાગની ભાષામાં માગાય. આઠ-વિધ પૂજા ત્યાં સમાપ્ત જ્યાં માર્ગ સમાપ્ત: મોક્ષ પર.
આંતરિક ભાવ અને મનોવિજ્ઞાન
અષ્ટ-પ્રકારી પૂજા શીખવે કે સમજ સહિત કરેલ બાહ્ય કર્મ ભીતરી જીવન પુનર્ઘડી શકે. આમાંનું કોઈ અર્પણ જિનને નથી બદલતું, જે પહેલેથી પૂર્ણ ને આવશ્યકતાથી પર; દરેક અર્પકને બદલે. એ અનુષ્ઠાન પર એક મૌન ક્રાંતિકારી વિચાર છે: એનું મૂલ્ય એમાં નહીં કે દેવને શું મળે બલ્કે એમાં કે ભક્ત શું બને. અનમને કર્યું તો થાળી પર દ્રવ્ય માત્ર; અર્થ દૃષ્ટિમાં રાખી કર્યું તો મોક્ષ-માર્ગના આઠ નાના અભ્યાસ.
ને ચાપ જુઓ. પૂજા શુદ્ધિ ને શીતલતાથી આરંભ - કોઈ પણ આધ્યાત્મિક જીવનનું પ્રથમ કાર્ય, સ્વને શાંત ને શુદ્ધ કરવું. પ્રકાશ ને ધ્યાન થઈને - જ્ઞાન ને ભીતરી સ્થિરતાની સાધના. ને ત્યાગ ને મોક્ષની ઝંખના પર સમાપ્ત - નૈવેદ્યનું અણાહારી પદ ને ફલનું અંતિમ ફલ. આઠ સરળ વસ્તુઓમાં, પૂજક દરરોજ આખી યાત્રાનો આકાર ચાલે: શુદ્ધ કરો, પ્રકાશિત કરો, ત્યજો, મુક્ત થાઓ.
તે આત્માને કેવી રીતે શુદ્ધ કરે છે
દરેક પૂજા સ્વયં એક નાની શુદ્ધિ છે, પોતાના દોહામાં નામેલ. જલ કર્મ ધોવે; ચંદન ક્રોધની ગરમી શીતલ કરે; ધૂપ મિથ્યાત્વની દુર્ગંધ દૂર કરે; દીપ અંધકાર બાળે. ભાવ પૂજા રૂપે - અર્થ મનમાં રાખી - આઠ-વિધ પૂજા ભીતરી જીવનની દૈનિક, સંરચિત શુદ્ધિ છે, એક પ્રતીક એક વખતે.
સાથે લઈ જાઓ: પૂજા પોતા માટે કરો, પ્રભુ માટે નહીં. જલ રેડતી વખતે ભાવ રાખો 'મારા કર્મ વિલીન થાય'; દીપ જગાડતાં 'મારું જ્ઞાન પ્રકાશે'; ફલ અર્પતાં 'આ બધું મોક્ષમાં પરિપક્વ થાય'. જે અર્પણ અર્પકને પુનર્ઘડે, એ જ એકમાત્ર અર્પણ છે જે વીતરાગ પ્રભુને કદી મળવાનું હતું.
આજની ભાષામાં (Gen-Z)
ઝટપટ વર્ઝન: અષ્ટ-પ્રકારી પૂજા = 8-સ્ટેપ જૈન મંદિર પૂજા, ને દરેક સ્ટેપ ગુપ્ત રીતે એક પ્રતીક છે, થાળી પર કેવળ વસ્તુ નહીં. આઠ: (1) જલ = તમારા કર્મ ધોવા; (2) ચંદન = આત્મા/ક્રોધ ઠંડો કરવો; (3) પુષ્પ = સમકિતની 'સુગંધ'; (4) ધૂપ = ધ્યાન સમ ઊઠતી, મિથ્યાત્વ બાળતી; (5) દીપક = જ્ઞાનનો પ્રકાશ જે બધું રોશન કરે; (6) અક્ષત અખંડ ચોખા = અવિનાશી/અમર અવસ્થા; (7) નૈવેદ્ય ભોજન = વિડંબનાથી ભોજન-રહિત મુક્ત અવસ્થાની ઝંખના (જ્યાં ફરી કદી ખાવું ન પડે); (8) ફલ = અંતિમ 'ફલ' = મોક્ષ. મોટો વિચાર: જિન વીતરાગ (ઝીરો ઇચ્છા), તો તેઓ તમારા અર્પણ 'ઇચ્છતા' નથી - આખું અનુષ્ઠાન પ્રતીકો દ્વારા સેલ્ફ-અપગ્રેડ છે. તમે દેવને નથી જમાડતા; તમારો માર્ગ અભ્યાસ કરો છો. દ્રવ્ય પૂજા (બાહ્ય કર્મ) પૅકેજિંગ, ભાવ પૂજા (ભીતરી અર્થ) અસલ વાત.
લો-કી ટેકઅવે: આ અનુષ્ઠાન સાચી રીતે - એ કેવળ કરનાર પર 'કામ' કરે, કારણ કે પ્રભુને કશું ન જોઈએ. તો મૂવ છે દરેક પ્રતીકને ખરેખર માનવું: જલ રેડો = 'મારા કર્મ વિલીન', દીપ જગાડો = 'મારું જ્ઞાન પ્રકાશે', ફલ અર્પો = 'આ બધું મુક્તિમાં પરિપક્વ થાય'. પીક વિડંબના: ભોજન અર્પણ (નૈવેદ્ય) શાબ્દિક રીતે ફરી કદી ભોજન ન જોઈએ (મુક્ત આત્મા અણાહારી) ની પ્રાર્થના છે.
આપણે એ કેમ બોલીએ છીએ
આપણે અષ્ટ-પ્રકારી પૂજા - જલ, ચંદન, પુષ્પ, ધૂપ, દીપક, અક્ષત, નૈવેદ્ય ને ફલથી આઠ-વિધ પૂજા - એટલે નથી કરતા કે વીતરાગ જિનને કશું જોઈએ, પણ પ્રતીકો દ્વારા પોતાને રૂપાંતરિત કરવા. દરેક અર્પણ (દ્રવ્ય પૂજા) ભીતરી આકાંક્ષા (ભાવ પૂજા) ધારણ કરે: કર્મ ધોવા, કષાય શીતલ કરવા, સમકિતની છાપ અંકિત કરવા, મિથ્યાત્વ બાળવા, જ્ઞાનનો દીપ જગાડવા, અવિનાશી પદ અપનાવવા, અણાહારી મુક્ત અવસ્થાની ઝંખના, ને અંતે મોક્ષના જ ફલની યાચના. આઠ ભેગાં મળી આખો માર્ગ ચાલે - શુદ્ધ કરો, પ્રકાશિત કરો, ત્યજો, મુક્ત થાઓ.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
અષ્ટ-પ્રકારી પૂજા શું છે?
એ જિનની પરંપરાગત આઠ-વિધ જૈન પૂજા છે, આઠ અર્પણોથી: જલ, ચંદન, પુષ્પ, ધૂપ, દીપક, અક્ષત, નૈવેદ્ય ને ફલ. દરેક બાહ્ય અર્પણ (દ્રવ્ય પૂજા) ને ભીતરી આકાંક્ષા ધારણ કરતું પ્રતીક (ભાવ પૂજા) બંને છે.
વીતરાગ જિનને વસ્તુઓ કેમ અર્પો?
કારણ કે પૂજા પૂજક માટે છે, પ્રભુ માટે નહીં. જિન વીતરાગ છે ને કશું ઇચ્છતા નથી; દરેક અર્પણ એક પ્રતીક જે ભૌતિક કર્મને ભીતરી રૂપાંતરમાં બદલે - પ્રતિમા નવરાવવી કર્મ ધોવાનો અભ્યાસ, ચંદન કષાય શીતલ કરે, દીપ જ્ઞાન જગાડે, આદિ. અનુષ્ઠાન કરનારને પુનર્ઘડે.
અંતિમ બે પૂજા (નૈવેદ્ય ને ફલ) નો શું અર્થ?
નૈવેદ્ય (ભોજન) અણાહારી-પદ - મુક્ત અવસ્થા જ્યાં આત્માને ફરી કદી ભોજન ન જોઈએ - પામવાની ઝંખના વ્યક્ત કરે. ફલ, અંતે અર્પિત, લક્ષ્ય નામે: સમસ્ત પૂજાનું 'ફલ' મોક્ષ, ત્યાગની ભાષામાં માગાયેલ. એ આઠ-વિધ પૂજાની પરાકાષ્ઠા છે.
શું અહીંનો મૂળ પાઠ પ્રમાણિત છે?
હા - ગુજરાતી દોહા ને તેમની ટ્રાન્સલિટરેશન સીધી પ્રતિક્રમણ સૂત્ર (હિન્દી-અંગ્રેજી, ભાગ 1), કાવ્ય વિભાગ ('આઠ પ્રકારી પૂજા' દોહા), ભાગ 3 પૃ. 11-16 ને ભાગ 4 પૃ. 17 માંથી લીધી છે. પુસ્તક કેવળ પદ ને ટ્રાન્સલિટરેશન આપે છે; અહીં હિન્દી, અંગ્રેજી ને ગુજરાતી-ગદ્ય અર્થ ને સૌ વિવેચન તે પ્રમાણિત પદ પર આધારિત છે.
મુખ્ય શબ્દ
♪ Listen & Download
All Pratikraman Sutras (full list)
Pratikraman Books - Read & Download (PDF)
♫ Jain Stavans & Songs - Listen / Download
ॐ Shree Jinavachan Stotras • jinavachan.blogspot.com
