Panchindiya Sutra
पंचिंदिय सूत्र • Panchindiya Sutra
The Panchindiya Sutra is recited to establish and honour the Guru (guru-sthapana). It defines a true Guru not by title but by 36 qualities (chhattis gun) - the exact inner standard a spiritual guide is held to.
Sutra
How to Say It
Meaning
Panchindiya-sanvarano
One who has restrained the five senses,
Taha navaviha-bambhachera-guttidharo
and who upholds the nine-fold guard of celibacy (brahmacharya),
Chauvviha-kasaya-mukko
who is free from the four passions - anger, ego, deceit, greed;
Ia atthaarasa-gunehin sanjutto
thus endowed with these eighteen qualities.
Pancha-mahavvaya-jutto
Furnished with the five great vows (mahavratas),
Panchavihayaar-palana-samattho
able to observe the five-fold spiritual conduct (achaar),
Pancha-samio ti-gutto
possessed of the five samitis (carefulnesses) and three guptis (restraints);
Chhattisa-guno guru majjha
such a one, adorned with these thirty-six qualities, is my Guru.
Word by Word
Going Deeper
The 36 Gunas, named in full
The sutra measures a Guru's worth in 36 concrete qualities - eighteen of restraint, eighteen of practice:
- 5 - senses mastered (indriya): touch, taste, smell, sight, hearing
- 9 - safeguards of celibacy (brahmacharya nav-vaad): the nine fences that protect a vow of purity - around company, conversation, seating, glances, memory, food and comfort
- 4 - freedom from passions (kashaya): anger, ego, deceit, greed
- 5 - great vows (mahavrata): non-violence, truth, non-stealing, celibacy, non-possession
- 5 - conducts (achara): in knowledge, faith, conduct, austerity and energy
- 5 - carefulness (samiti): in walking, speaking, seeking food, handling things, and disposal
- 3 - restraints (gupti): of mind, speech and body
5 + 9 + 4 + 5 + 5 + 5 + 3 = 36.
Why 18 + 18?
The design is deliberate. The first eighteen are about stopping - what a true Guru has renounced. The second eighteen are about doing - what he actively lives. A guide who has only given things up is not enough; a guide who performs without inner restraint is not enough either. Real authority is both at once.
Deep Dive
The 23 objects of the five senses
A true Guru is not ruled by what the senses chase. The five senses have 23 objects (vishaya):
- Touch (8) - light, heavy, soft, hard, cold, hot, oily, dry
- Taste (5) - sweet, sour, alkaline, bitter, acrid
- Smell (2) - fragrance, foul smell
- Sight (5) - white, black, red, yellow, green
- Hearing (3) - sound of living beings (sachitta), of non-living (achitta), and mixed (misra)
The 9 safeguards of celibacy (nava-vidha brahmacharya)
Brahmacharya here means giving up sensual indulgence through three yoga (mind, speech, body) and three karana. Nine protective rules:
- Not to stay in a place with women, animals or eunuchs
- Not to talk about women in a passionate way
- A man should not use a seat a woman just left for 2 ghadi (48 min); a woman waits 3 prahara after a man
- Not to gaze at the body or limbs of women
- Not to stay where a couple is on the other side of a wall
- Not to recall past sexual pleasures
- Not to over-eat (limit: 32 morsels for a man, 28 for a woman)
- Not to take intoxicating food or drink
- Not to adorn or decorate the body
The 4 passions (kashaya) he is free of
Kashaya pollutes the soul's pure nature and lengthens the cycle of births:
- Krodha (anger) - rage, malice, enmity, unforgivingness
- Mana (pride) - vanity, egotism, arrogance
- Maya (deceit) - fraud, cheating, crookedness
- Lobha (greed) - craving, covetousness, discontent
5 senses + 9 celibacy + 4 passions = 18 qualities of RESTRAINT (given up).
The 5 great vows (mahavrata)
Each vow is kept through three yoga and three karana (not doing, not causing, not approving):
- Ahimsa - giving up all violence
- Satya - giving up untruth
- Achaurya - taking nothing that is not given
- Brahmacharya - giving up all sexual activity
- Aparigraha - giving up possessiveness
The 5-fold conduct (panchachara)
- Jnanachara - conduct that grows right knowledge, studied properly
- Darshanachara - conduct that grows and steadies right faith
- Charitrachara - conduct that grows and steadies right conduct
- Tapachara - conduct that grows external and internal austerity (tapa)
- Viryachara - putting full energy (virya) into self-discipline, without laziness
The 5 samitis & 3 guptis
Samiti = acting rightly with full awareness (jayana). Gupti = withdrawing from harmful activity.
5 Samitis (careful action):
- Irya - walking carefully, watching the path
- Bhasha - speaking only blameless words
- Eshana - accepting faultless alms
- Adana-nikshepana - picking up / putting down things after inspecting (pratilekhana)
- Paristhapanika - disposing of waste carefully
3 Guptis (restraint):
- Mana gupti - guarding the mind from evil thoughts
- Vachana gupti - guarding speech
- Kaya gupti - guarding bodily action
5 vows + 5 conduct + 5 samiti + 3 gupti = 18 qualities of PRACTICE.
Inner Meaning & Psychology
This sutra is really a checklist for trust. Before you accept anyone as a guide, it asks: are the five senses mastered, is celibacy guarded ninefold, are the four passions gone? In Jainism, authority is earned by conduct, not claimed by position.
The 36 qualities split evenly: eighteen of restraint (what a Guru has given up) and eighteen of practice (what he lives every day) - a balance of stopping the wrong and doing the right.
Recited before worship, it quietly trains your own aspiration: these are not only a Guru's marks, they are the direction a serious seeker walks in.
Read it the other way round and it becomes a mirror for you, not only a test for a Guru. The same 36 are the growth-map of any serious seeker: master one sense here, drop one passion there, keep one carefulness today.
Notice the design - 18 things given up and 18 things taken up. All real change has these two halves: stop the harmful, start the helpful. The sutra quietly teaches that a guide (and a self) is built by subtraction and addition together.
And why 'install' a Guru even when none is physically present, placing a holy book on a stand? Because we behave differently before a witness. The sthapana sets up an inner witness - a felt sense of being seen by something higher - which steadies the mind before worship.
Psychologically, naming a high standard before you act is a proven self-control move. The 36 qualities become a pre-commitment - you have told your own mind what 'good' looks like, so you are far more likely to live up to it. And setting a worthy witness before worship (the sthapana) calms the body too: a settled, reverent posture lowers arousal and sharpens attention - exactly the state in which the mind learns and changes best.
How It Cleanses the Soul
You recite Panchindiya to establish the Guru before worship - but read closely, it also installs a mirror. Each of the 36 is a question turned back on you: are my senses in my control, or am I in theirs? Do I stop at anger, or ride it?
That is how it cleanses - not by washing sin off from outside, but by raising the standard inside. The soul is dimmed by kashaya and carelessness; the 36 gunas are precisely their opposites. Hold the ideal before the mind often enough and the mind begins to lean toward it - reverence for a quality is the first step to owning it.
What to carry away: after this sutra, pick one guna for the day - one sense to guard, one carefulness to keep. A sutra recited and forgotten purifies little; a single line lived changes the one who recites it.
Honouring a standard is the first step to living it. By naming 36 real virtues out loud before worship, you plant the bar high in your own mind - and the mind drifts toward whatever it keeps in view.
It also cleanses the ego at the doorway. Before you do anything spiritual, you place something worthier than yourself at the centre. That one act of lowering the self is what makes the worship that follows sincere rather than mechanical.
In karma terms, each item on this list marks a spot where reaction usually binds karma - a sense indulged, a passion flared, a carelessness. So the 36 are really 36 places to stop forming new karma (samvar). Live even one of them a little better today and an old habit-groove is fed a little less, and begins to fade (nirjara).
That is also where the positiveness comes from: you are not scolding yourself, you are aiming. A mind fixed on 36 virtues to grow toward is hopeful and forward-moving rather than guilty - and in both psychology and practice, hope is what actually changes behaviour.
In Today's Language (Gen-Z)
Basically a background-check before you hit follow. Real guru status is not the robe or the crowd - it is 36 boxes ticked: senses controlled, no lust, no anger/ego/greed, vows kept, disciplined at every step. In an age of self-proclaimed gurus, this sutra is Jainism's verified badge - character over clout.
It is basically a 36-point green-flag checklist for a real mentor - worth running before you let anyone influence your life, not just a monk.
Clout is not credibility. The robe, the following, the stage - none of it counts here; only the 36 boxes do. A quiet person who ticks them beats a famous one who does not.
Run the same checklist on yourself now and then. The point is not to judge others - it is to spot which box you could tick next.
Science-wise, we literally become like whoever we admire and repeat - mirror neurons and identity both pull us toward our models. So running a 36-point virtue checklist before worship is you programming your own 'become-this' target.
And each guna you actually practise weakens an old auto-reaction (a bad-karma habit loop) and lays down a better one. Reverence first, behaviour follows - that is the quiet mechanism, and the calmer, cleaner mind is the reward.
Why We Recite It
We recite it to install the Guru before worship - and quietly to remind ourselves of the bar. You are not just checking someone else; you are memorising the 36 targets you are aiming at too.
Frequently Asked Questions
What is the Panchindiya Sutra?
It is the Guru-sthapana (invocation) sutra of the Jain Pratikraman, recited to establish and honour the Guru before worship. It defines a true Guru by 36 qualities, not by title.
What are the 36 gunas of a Guru?
Eighteen of restraint - control of the 5 senses, 9 safeguards of celibacy, and freedom from the 4 passions - and eighteen of practice - 5 great vows, 5 conducts (achar), 5 carefulnesses (samiti) and 3 restraints (gupti): 5+9+4+5+5+5+3 = 36.
Why is it recited?
To establish the Guru before any ritual - when no ascetic teacher is present, a holy book stands in for him - and as a mirror: each of the 36 qualities is a standard the reciter measures themselves against.
Who composed it?
The verses are stanzas 91-92 of the Sambodha Prakarana, composed by Acharya Haribhadra Suri.
Key Terms
पंचिंदिय सूत्र गुरु की स्थापना (गुरु-स्थापना) के लिए बोला जाता है। यह सच्चे गुरु को पद से नहीं, बल्कि छत्तीस गुणों से परिभाषित करता है - वह कसौटी जिस पर एक आध्यात्मिक मार्गदर्शक को परखा जाता है।
सूत्र
अर्थ
पंचिंदिय-संवरणो
जिन्होंने पाँचों इंद्रियों को वश में किया है,
तह नवविह-बंभचेर-गुत्तिधरो
और जो नौ प्रकार की ब्रह्मचर्य-गुप्ति को धारण करते हैं,
चउविह-कसाय-मुक्को
जो चार कषायों (क्रोध, मान, माया, लोभ) से मुक्त हैं;
इअ अट्ठारस-गुणेहिं संजुत्तो
इस प्रकार इन अठारह गुणों से युक्त हैं।
पंच-महव्वय-जुत्तो
पाँच महाव्रतों से युक्त,
पंचविहायार-पालण-समत्थो
पाँच प्रकार के आचार के पालन में समर्थ,
पंच-समिओ ति-गुत्तो
पाँच समिति और तीन गुप्ति से सम्पन्न;
छत्तीस-गुणो गुरु मज्झ
इन छत्तीस गुणों से युक्त, वे ही मेरे गुरु हैं।
शब्दशः अर्थ
गहराई से समझें
पूरे 36 गुण, नाम सहित
यह सूत्र गुरु की योग्यता 36 ठोस गुणों में गिनता है - अठारह संयम के, अठारह साधना के:
- 5 - इंद्रिय-निग्रह: स्पर्श, रस, गंध, रूप, शब्द
- 9 - ब्रह्मचर्य की नौ वाड़: पवित्रता के व्रत की रक्षा करने वाली नौ बाड़ - संगति, वार्ता, आसन, दृष्टि, स्मृति, आहार और सुख-सुविधा को लेकर
- 4 - कषाय-मुक्ति: क्रोध, मान, माया, लोभ
- 5 - महाव्रत: अहिंसा, सत्य, अचौर्य, ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह
- 5 - आचार: ज्ञान, दर्शन, चारित्र, तप और वीर्य में
- 5 - समिति: चलने, बोलने, आहार लेने, वस्तु उठाने-रखने और त्याग में सावधानी
- 3 - गुप्ति: मन, वचन और काया की
5 + 9 + 4 + 5 + 5 + 5 + 3 = 36।
18 + 18 क्यों?
यह रचना सोच-समझकर है। पहले अठारह रुकने के हैं - सच्चे गुरु ने क्या छोड़ा। दूसरे अठारह करने के हैं - वे सक्रिय रूप से क्या जीते हैं। केवल त्याग करने वाला मार्गदर्शक पर्याप्त नहीं; और भीतर संयम के बिना केवल क्रिया करने वाला भी नहीं। असली अधिकार दोनों एक साथ है।
विस्तार से जानें
पाँच इंद्रियों के 23 विषय
सच्चे गुरु इंद्रियों के विषयों के वश में नहीं होते। पाँच इंद्रियों के 23 विषय ये हैं:
- स्पर्श (8) - हलकापन, भारीपन, कोमलता, कठोरता, शीतलता, उष्णता, चिकनाहट, रूखापन
- रस (5) - मधुरता, खटाई, खारापन, कड़वाहट, तीखापन
- गंध (2) - सुगंध और दुर्गंध
- रूप (5) - सफेद, काला, लाल, पीला, हरा
- शब्द (3) - सचित्त (जीवित), अचित्त (निर्जीव) और मिश्र शब्द
ब्रह्मचर्य की नौ गुप्तियाँ
ब्रह्मचर्य = तीन योग और तीन करण से विषय-भोग का त्याग। नौ रक्षक नियम:
- स्त्री, पशु और नपुंसक रहित स्थान में रहना
- स्त्री संबंधी (रागपूर्ण) वार्तालाप न करना
- स्त्री जिस स्थान पर बैठी हो वहाँ पुरुष 2 घड़ी (48 मिनट) तक न बैठे; पुरुष के स्थान पर स्त्री 3 प्रहर तक न बैठे
- स्त्रियों के अंगोपांग न देखना
- दीवार की आड़ में स्त्री-पुरुष युगल हो, ऐसे स्थान में न रहना
- पूर्व में की हुई रति-क्रीड़ा का स्मरण न करना
- प्रमाण से अधिक आहार न करना (पुरुष 32 कवल, स्त्री 28 कवल)
- मादक आहार-पानी न लेना
- शरीर का शृंगार न करना
चार कषाय जिनसे वे मुक्त हैं
कषाय आत्मा के शुद्ध स्वरूप को दूषित कर संसार बढ़ाते हैं:
- क्रोध - गुस्सा, द्वेष, वैर, अक्षमा
- मान - अभिमान, अहंकार, मद
- माया - कपट, ठगाई, असरलता
- लोभ - तृष्णा, लालसा, असंतोष
5 इंद्रिय + 9 ब्रह्मचर्य + 4 कषाय = 18 संयम के गुण (त्याग स्वरूप)।
पाँच महाव्रत
प्रत्येक व्रत तीन योग और तीन करण से पाला जाता है:
- अहिंसा - हिंसा का त्याग
- सत्य - असत्य का त्याग
- अचौर्य - अदत्त (बिना दिए) का त्याग
- ब्रह्मचर्य - मैथुन का त्याग
- अपरिग्रह - परिग्रह का त्याग
पाँच आचार (पंचाचार)
- ज्ञानाचार - ज्ञान में विधिपूर्वक वृद्धि कराने वाला आचार
- दर्शनाचार - दर्शन (श्रद्धा) में वृद्धि व स्थिरता
- चारित्राचार - चारित्र में वृद्धि व स्थिरता
- तपाचार - बाह्य व अभ्यंतर तप में वृद्धि
- वीर्याचार - संयम में वीर्य (बल/उल्लास) लगाना, आलस्य रहित
पाँच समिति व तीन गुप्ति
समिति = एकाग्र चित्त से सम्यक् क्रिया; गुप्ति = अनिष्ट प्रवृत्ति से निवृत्ति।
5 समिति:
- ईर्या - जयणापूर्वक हितकारी गति से चलना
- भाषा - जयणापूर्वक निर्दोष वचन बोलना
- एषणा - जयणापूर्वक निर्दोष भिक्षा लेना
- आदान-निक्षेपणा - वस्तु को प्रतिलेखन कर जयणापूर्वक लेना-रखना
- पारिष्ठापनिका - मल-मूत्रादि जयणापूर्वक विसर्जित करना
3 गुप्ति:
- मन गुप्ति - मन की अशुभ प्रवृत्ति का निग्रह
- वचन गुप्ति - अनावश्यक वाणी का निग्रह
- काय गुप्ति - अशुभ शारीरिक क्रिया का निग्रह
5 महाव्रत + 5 आचार + 5 समिति + 3 गुप्ति = 18 आचरण के गुण।
आंतरिक भाव एवं मनोविज्ञान
यह सूत्र वास्तव में विश्वास की कसौटी है। किसी को गुरु मानने से पहले यह पूछता है: क्या पाँचों इंद्रियाँ वश में हैं, क्या ब्रह्मचर्य नौ प्रकार से सुरक्षित है, क्या चारों कषाय समाप्त हैं? जैन धर्म में अधिकार पद से नहीं, आचरण से मिलता है।
छत्तीस गुण दो बराबर भागों में बँटते हैं: अठारह संयम के (जो गुरु ने छोड़ा) और अठारह साधना के (जो वे रोज़ जीते हैं) - गलत को रोकने और सही को करने का संतुलन।
पूजा से पहले इसका पाठ आपकी अपनी साधना को दिशा देता है: ये केवल गुरु के लक्षण नहीं, बल्कि एक साधक के चलने का मार्ग हैं।
इसे उल्टा पढ़ें तो यह केवल गुरु की परीक्षा नहीं, आपके लिए दर्पण बन जाता है। वही 36 किसी भी सच्चे साधक का विकास-नक्शा हैं: यहाँ एक इंद्रिय साधो, वहाँ एक कषाय छोड़ो, आज एक समिति निभाओ।
रचना पर ध्यान दें - 18 बातें छोड़ने की और 18 अपनाने की। हर सच्चे बदलाव के यही दो पक्ष हैं: हानिकारक को रोको, हितकारी को शुरू करो। सूत्र चुपचाप सिखाता है कि गुरु (और स्वयं) त्याग और स्वीकार दोनों से गढ़ा जाता है।
और गुरु की साक्षात् अनुपस्थिति में भी धर्मग्रंथ स्थापित कर उनकी 'स्थापना' क्यों? क्योंकि साक्षी के सामने हमारा आचरण बदल जाता है। स्थापना एक आंतरिक साक्षी खड़ा करती है - किसी उच्चतर द्वारा देखे जाने का भाव - जो पूजा से पहले मन को स्थिर करता है।
मनोवैज्ञानिक रूप से, कर्म से पहले कोई ऊँचा मानक तय कर लेना आत्म-नियंत्रण की सिद्ध युक्ति है। ये 36 गुण एक पूर्व-संकल्प बन जाते हैं - आपने अपने ही मन को बता दिया कि 'अच्छा' कैसा होता है, इसलिए उसे निभाने की संभावना कहीं अधिक होती है। और पूजा से पहले योग्य साक्षी स्थापित करना शरीर को भी शांत करता है: स्थिर, श्रद्धामय मुद्रा उत्तेजना घटाती और ध्यान तेज़ करती है - ठीक वही अवस्था जिसमें मन सबसे अच्छा सीखता और बदलता है।
यह आत्मा को कैसे शुद्ध करता है
आप पूजा से पहले गुरु की स्थापना के लिए पंचिंदिय बोलते हैं - पर ध्यान से देखें तो यह एक दर्पण भी लगा देता है। इन 36 में से हर एक स्वयं पर मुड़ा प्रश्न है: क्या मेरी इंद्रियाँ मेरे वश में हैं, या मैं उनके? क्रोध पर रुकता हूँ, या उस पर सवार हो जाता हूँ?
यह ऐसे शुद्ध करता है - बाहर से पाप धोकर नहीं, बल्कि भीतर का स्तर ऊँचा करके। आत्मा कषाय और असावधानी से मलिन होती है; ये 36 गुण ठीक उनके विपरीत हैं। आदर्श को बार-बार मन के सामने रखिए, मन उसी ओर झुकने लगता है - किसी गुण के प्रति श्रद्धा उसे पाने का पहला कदम है।
क्या साथ ले जाएँ: इस सूत्र के बाद दिन के लिए एक गुण चुनिए - एक इंद्रिय जिसे सँभालना है, एक सावधानी जिसे रखना है। बोलकर भुला दिया गया सूत्र थोड़ा ही शुद्ध करता है; जी गई एक पंक्ति जपने वाले को बदल देती है।
किसी मानक का सम्मान करना उसे जीने की पहली सीढ़ी है। पूजा से पहले 36 वास्तविक गुणों को बोलकर आप अपने मन में ऊँचा स्तर बो देते हैं - और मन उसी ओर खिंचता है जिसे वह लगातार सामने रखता है।
यह द्वार पर ही अहंकार को शुद्ध करता है। कोई भी आध्यात्मिक कार्य करने से पहले आप स्वयं से श्रेष्ठ किसी को केंद्र में रखते हैं। स्वयं को नीचे रखने का यही एक कार्य आगे की पूजा को यांत्रिक नहीं, सच्ची बनाता है।
कर्म की दृष्टि से, इस सूची का हर गुण वह जगह है जहाँ प्रायः प्रतिक्रिया कर्म बाँधती है - कोई इंद्रिय भोगी, कोई कषाय भड़का, कोई प्रमाद हुआ। इसलिए ये 36 असल में नए कर्म रोकने की 36 जगहें हैं (संवर)। आज इनमें से एक को भी थोड़ा बेहतर जियो, तो पुरानी आदत की लकीर को कम खुराक मिलती है और वह मिटने लगती है (निर्जरा)।
सकारात्मकता भी यहीं से आती है: आप खुद को कोस नहीं रहे, आप लक्ष्य बना रहे हैं। जिस मन के सामने बढ़ने के लिए 36 गुण हों वह अपराध-बोध नहीं, आशा और आगे बढ़ने का भाव रखता है - और मनोविज्ञान तथा साधना दोनों में आशा ही व्यवहार बदलती है।
आज की भाषा में (Gen-Z)
समझो तो यह फॉलो करने से पहले का बैकग्राउंड-चेक है। असली गुरु होना चोगे या भीड़ से नहीं - 36 बॉक्स टिक होने से तय होता है: इंद्रियाँ वश में, वासना नहीं, क्रोध-अहंकार-लोभ नहीं, व्रत पक्के, हर कदम अनुशासित। खुद को गुरु कहने वालों के दौर में यह सूत्र जैन धर्म का वेरिफाइड बैज है - दिखावे से नहीं, चरित्र से।
यह असल में किसी सच्चे मेंटर के लिए 36-पॉइंट ग्रीन-फ्लैग चेकलिस्ट है - किसी को भी अपने जीवन पर असर डालने देने से पहले इसे चलाओ, सिर्फ साधु के लिए नहीं।
क्लाउट का मतलब विश्वसनीयता नहीं। चोला, फॉलोअर्स, स्टेज - यहाँ कुछ नहीं गिना जाता; सिर्फ 36 बॉक्स गिने जाते हैं। जो शांत व्यक्ति इन्हें पूरा करता है वह किसी प्रसिद्ध व्यक्ति से बेहतर है जो नहीं करता।
यही चेकलिस्ट कभी-कभी खुद पर भी चलाओ। मकसद दूसरों को आँकना नहीं - यह देखना है कि अगला कौन-सा बॉक्स तुम पूरा कर सकते हो।
विज्ञान की दृष्टि से, हम जिसकी प्रशंसा कर उसे दोहराते हैं, वैसे ही बन जाते हैं - मिरर न्यूरॉन्स और पहचान दोनों हमें अपने मॉडल की ओर खींचते हैं। इसलिए पूजा से पहले 36-पॉइंट गुण-चेकलिस्ट चलाना अपने ही 'यही बनना है' लक्ष्य को प्रोग्राम करना है।
और हर गुण जो तुम सच में निभाते हो, एक पुरानी ऑटो-प्रतिक्रिया (बुरे कर्म का habit loop) को कमजोर करता और एक बेहतर आदत डालता है। पहले श्रद्धा, फिर व्यवहार - यही चुपचाप काम करने वाली मशीनरी है, और शांत, स्वच्छ मन ही इनाम है।
हम इसे क्यों बोलते हैं
हम पूजा से पहले गुरु की स्थापना के लिए इसे बोलते हैं - और चुपचाप खुद को वह कसौटी याद दिलाते हैं। आप सिर्फ़ किसी और को नहीं परख रहे; वे 36 लक्ष्य भी याद कर रहे हैं जिनकी ओर आप बढ़ रहे हैं।
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
पंचिंदिय सूत्र क्या है?
यह जैन प्रतिक्रमण का गुरु-स्थापना (आवाहन) सूत्र है, जो पूजा से पहले गुरु की स्थापना एवं सम्मान हेतु बोला जाता है। यह सच्चे गुरु को पदवी से नहीं, 36 गुणों से परिभाषित करता है।
गुरु के 36 गुण कौन से हैं?
अठारह संयम के - 5 इंद्रियों पर नियंत्रण, 9 ब्रह्मचर्य-गुप्ति, और 4 कषायों से मुक्ति - और अठारह आचरण के - 5 महाव्रत, 5 आचार, 5 समिति और 3 गुप्ति: 5+9+4+5+5+5+3 = 36।
इसे क्यों बोला जाता है?
किसी भी क्रिया से पहले गुरु की स्थापना हेतु - जब साधु उपस्थित न हों तो धर्मग्रंथ उनका प्रतीक बनता है - और एक दर्पण रूप में: 36 गुणों में से हर एक वह मानदंड है जिससे जपने वाला स्वयं को मापता है।
इसकी रचना किसने की?
ये गाथाएँ आचार्य हरिभद्रसूरि रचित सम्बोध प्रकरण की 91-92वीं गाथा हैं।
मुख्य शब्द
પંચિંદિય સૂત્ર ગુરુની સ્થાપના (ગુરુ-સ્થાપના) માટે બોલાય છે. તે સાચા ગુરુને પદથી નહીં, પરંતુ છત્રીસ ગુણોથી ઓળખાવે છે - એ કસોટી જેના પર આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શકને પરખવામાં આવે છે.
સૂત્ર
અર્થ
પંચિંદિય-સંવરણો
જેમણે પાંચેય ઇન્દ્રિયોને વશમાં કરી છે,
તહ નવવિહ-બંભચેર-ગુત્તિધરો
અને જેઓ નવ પ્રકારની બ્રહ્મચર્ય-ગુપ્તિ ધારણ કરે છે,
ચઉવિહ-કસાય-મુક્કો
જેઓ ચાર કષાયો (ક્રોધ, માન, માયા, લોભ) થી મુક્ત છે;
ઇઅ અટ્ઠારસ-ગુણેહિં સંજુત્તો
આ પ્રમાણે આ અઢાર ગુણોથી યુક્ત છે.
પંચ-મહવ્વય-જુત્તો
પાંચ મહાવ્રતોથી યુક્ત,
પંચવિહાયાર-પાલણ-સમત્થો
પાંચ પ્રકારના આચારના પાલનમાં સમર્થ,
પંચ-સમિઓ તિ-ગુત્તો
પાંચ સમિતિ અને ત્રણ ગુપ્તિથી સંપન્ન;
છત્તીસ-ગુણો ગુરુ મજ્ઝ
આ છત્રીસ ગુણોથી યુક્ત, તેઓ જ મારા ગુરુ છે.
શબ્દશઃ અર્થ
ઊંડાણથી સમજો
પૂરા 36 ગુણ, નામ સહિત
આ સૂત્ર ગુરુની યોગ્યતા 36 નક્કર ગુણોમાં ગણે છે - અઢાર સંયમના, અઢાર સાધનાના:
- 5 - ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ: સ્પર્શ, રસ, ગંધ, રૂપ, શબ્દ
- 9 - બ્રહ્મચર્યની નવ વાડ: પવિત્રતાના વ્રતની રક્ષા કરતી નવ વાડ - સંગત, વાતચીત, આસન, દૃષ્ટિ, સ્મૃતિ, આહાર અને સુખ-સગવડ અંગે
- 4 - કષાય-મુક્તિ: ક્રોધ, માન, માયા, લોભ
- 5 - મહાવ્રત: અહિંસા, સત્ય, અચૌર્ય, બ્રહ્મચર્ય, અપરિગ્રહ
- 5 - આચાર: જ્ઞાન, દર્શન, ચારિત્ર, તપ અને વીર્યમાં
- 5 - સમિતિ: ચાલવા, બોલવા, આહાર લેવા, વસ્તુ ઉઠાવવા-મૂકવા અને ત્યાગમાં સાવધાની
- 3 - ગુપ્તિ: મન, વચન અને કાયાની
5 + 9 + 4 + 5 + 5 + 5 + 3 = 36.
18 + 18 કેમ?
આ રચના વિચારીને કરેલી છે. પહેલા અઢાર અટકવાના છે - સાચા ગુરુએ શું છોડ્યું. બીજા અઢાર કરવાના છે - તેઓ સક્રિય રીતે શું જીવે છે. માત્ર ત્યાગ કરનાર માર્ગદર્શક પૂરતો નથી; અને અંદર સંયમ વિના માત્ર ક્રિયા કરનાર પણ નહીં. ખરો અધિકાર બંને એકસાથે છે.
વિસ્તારથી જાણો
પાંચ ઇન્દ્રિયોના 23 વિષય
સાચા ગુરુ ઇન્દ્રિયોના વિષયોના વશમાં હોતા નથી. પાંચ ઇન્દ્રિયોના 23 વિષય આ છે:
- સ્પર્શ (8) - હલકાપણું, ભારેપણું, કોમળતા, કઠોરતા, શીતળતા, ઉષ્ણતા, ચીકણાપણું, રૂક્ષતા
- રસ (5) - મધુરતા, ખટાશ, ખારાશ, કડવાશ, તીખાશ
- ગંધ (2) - સુગંધ અને દુર્ગંધ
- રૂપ (5) - સફેદ, કાળો, લાલ, પીળો, લીલો
- શબ્દ (3) - સચિત્ત (જીવંત), અચિત્ત (નિર્જીવ) અને મિશ્ર શબ્દ
બ્રહ્મચર્યની નવ ગુપ્તિઓ
બ્રહ્મચર્ય = ત્રણ યોગ અને ત્રણ કરણથી વિષય-ભોગનો ત્યાગ. નવ રક્ષક નિયમ:
- સ્ત્રી, પશુ અને નપુંસક રહિત સ્થાને રહેવું
- સ્ત્રી સંબંધી (રાગપૂર્ણ) વાર્તાલાપ ન કરવો
- સ્ત્રી જ્યાં બેઠી હોય ત્યાં પુરુષ 2 ઘડી (48 મિનિટ) સુધી ન બેસે; પુરુષના સ્થાને સ્ત્રી 3 પ્રહર સુધી ન બેસે
- સ્ત્રીઓનાં અંગોપાંગ ન જોવાં
- દીવાલની આડમાં સ્ત્રી-પુરુષ યુગલ હોય એવા સ્થાને ન રહેવું
- ભૂતકાળની રતિ-ક્રીડાનું સ્મરણ ન કરવું
- પ્રમાણથી વધુ આહાર ન કરવો (પુરુષ 32 કવલ, સ્ત્રી 28 કવલ)
- માદક આહાર-પાણી ન લેવું
- શરીરનો શૃંગાર ન કરવો
ચાર કષાય જેનાથી તેઓ મુક્ત છે
કષાય આત્માના શુદ્ધ સ્વરૂપને દૂષિત કરી સંસાર વધારે છે:
- ક્રોધ - ગુસ્સો, દ્વેષ, વૈર, અક્ષમા
- માન - અભિમાન, અહંકાર, મદ
- માયા - કપટ, ઠગાઈ, અસરળતા
- લોભ - તૃષ્ણા, લાલસા, અસંતોષ
5 ઇન્દ્રિય + 9 બ્રહ્મચર્ય + 4 કષાય = 18 સંયમના ગુણ (ત્યાગ સ્વરૂપ).
પાંચ મહાવ્રત
દરેક વ્રત ત્રણ યોગ અને ત્રણ કરણથી પાળવામાં આવે છે:
- અહિંસા - હિંસાનો ત્યાગ
- સત્ય - અસત્યનો ત્યાગ
- અચૌર્ય - અદત્ત (આપ્યા વિનાનું) નો ત્યાગ
- બ્રહ્મચર્ય - મૈથુનનો ત્યાગ
- અપરિગ્રહ - પરિગ્રહનો ત્યાગ
પાંચ આચાર (પંચાચાર)
- જ્ઞાનાચાર - જ્ઞાનમાં વિધિપૂર્વક વૃદ્ધિ કરાવનાર આચાર
- દર્શનાચાર - દર્શન (શ્રદ્ધા) માં વૃદ્ધિ અને સ્થિરતા
- ચારિત્રાચાર - ચારિત્રમાં વૃદ્ધિ અને સ્થિરતા
- તપાચાર - બાહ્ય અને અભ્યંતર તપમાં વૃદ્ધિ
- વીર્યાચાર - સંયમમાં વીર્ય (બળ/ઉલ્લાસ) લગાવવું, આળસ રહિત
પાંચ સમિતિ અને ત્રણ ગુપ્તિ
સમિતિ = એકાગ્ર ચિત્તે સમ્યક્ ક્રિયા; ગુપ્તિ = અનિષ્ટ પ્રવૃત્તિથી નિવૃત્તિ.
5 સમિતિ:
- ઈર્યા - જયણાપૂર્વક હિતકારી ગતિથી ચાલવું
- ભાષા - જયણાપૂર્વક નિર્દોષ વચન બોલવું
- એષણા - જયણાપૂર્વક નિર્દોષ ભિક્ષા લેવી
- આદાન-નિક્ષેપણા - વસ્તુ પ્રતિલેખન કરી જયણાપૂર્વક લેવી-મૂકવી
- પારિષ્ઠાપનિકા - મળ-મૂત્રાદિ જયણાપૂર્વક વિસર્જિત કરવું
3 ગુપ્તિ:
- મન ગુપ્તિ - મનની અશુભ પ્રવૃત્તિનો નિગ્રહ
- વચન ગુપ્તિ - અનાવશ્યક વાણીનો નિગ્રહ
- કાય ગુપ્તિ - અશુભ શારીરિક ક્રિયાનો નિગ્રહ
5 મહાવ્રત + 5 આચાર + 5 સમિતિ + 3 ગુપ્તિ = 18 આચરણના ગુણ.
આંતરિક ભાવ અને મનોવિજ્ઞાન
આ સૂત્ર ખરેખર વિશ્વાસની કસોટી છે. કોઈને ગુરુ માનતાં પહેલાં તે પૂછે છે: શું પાંચેય ઇન્દ્રિયો વશમાં છે, શું બ્રહ્મચર્ય નવ પ્રકારે સુરક્ષિત છે, શું ચારેય કષાય નાશ પામ્યા છે? જૈન ધર્મમાં અધિકાર પદથી નહીં, આચરણથી મળે છે.
છત્રીસ ગુણ બે સરખા ભાગમાં વહેંચાય છે: અઢાર સંયમના (જે ગુરુએ છોડ્યું) અને અઢાર સાધનાના (જે તેઓ રોજ જીવે છે) - ખોટું અટકાવવા અને સાચું કરવાનું સંતુલન.
પૂજા પહેલાં તેનો પાઠ તમારી પોતાની સાધનાને દિશા આપે છે: આ કેવળ ગુરુના લક્ષણ નથી, પણ સાધકના ચાલવાના માર્ગ છે.
તેને ઊલટું વાંચો તો તે ફક્ત ગુરુની પરીક્ષા નહીં, તમારા માટે દર્પણ બની જાય છે. એ જ 36 કોઈ પણ સાચા સાધકનો વિકાસ-નકશો છે: અહીં એક ઇન્દ્રિય સાધો, ત્યાં એક કષાય છોડો, આજે એક સમિતિ નિભાવો.
રચના પર ધ્યાન આપો - 18 બાબતો છોડવાની અને 18 અપનાવવાની. દરેક સાચા બદલાવના આ જ બે પાસાં છે: હાનિકારકને રોકો, હિતકારીને શરૂ કરો. સૂત્ર ચૂપચાપ શીખવે છે કે ગુરુ (અને સ્વયં) ત્યાગ અને સ્વીકાર બંનેથી ઘડાય છે.
અને ગુરુની સાક્ષાત્ ગેરહાજરીમાં પણ ધર્મગ્રંથ મૂકી તેમની 'સ્થાપના' કેમ? કારણ કે સાક્ષી સામે આપણું વર્તન બદલાય છે. સ્થાપના એક આંતરિક સાક્ષી ઊભો કરે છે - કોઈ ઉચ્ચતર દ્વારા જોવાતા હોવાનો ભાવ - જે પૂજા પહેલાં મનને સ્થિર કરે છે.
મનોવૈજ્ઞાનિક રીતે, કાર્ય પહેલાં કોઈ ઊંચું ધોરણ નક્કી કરી લેવું આત્મ-નિયંત્રણની સાબિત યુક્તિ છે. આ 36 ગુણ એક પૂર્વ-સંકલ્પ બની જાય છે - તમે તમારા જ મનને કહી દીધું કે 'સારું' કેવું હોય, એટલે તેને નિભાવવાની શક્યતા ઘણી વધે છે. અને પૂજા પહેલાં યોગ્ય સાક્ષી સ્થાપવો શરીરને પણ શાંત કરે છે: સ્થિર, શ્રદ્ધામય મુદ્રા ઉત્તેજના ઘટાડે અને ધ્યાન તેજ કરે છે - બરાબર એ જ અવસ્થા જેમાં મન શ્રેષ્ઠ રીતે શીખે અને બદલાય.
તે આત્માને કેવી રીતે શુદ્ધ કરે છે
તમે પૂજા પહેલાં ગુરુની સ્થાપના માટે પંચિંદિય બોલો છો - પણ ધ્યાનથી જુઓ તો એ એક અરીસો પણ મૂકી દે છે. આ 36 માંથી દરેક પોતાની તરફ વળેલો પ્રશ્ન છે: શું મારી ઇન્દ્રિયો મારા વશમાં છે, કે હું એમના? ક્રોધ પર અટકું છું, કે એના પર સવાર થઈ જાઉં?
એ આ રીતે શુદ્ધ કરે છે - બહારથી પાપ ધોઈને નહીં, પણ અંદરનું ધોરણ ઊંચું કરીને. આત્મા કષાય અને અસાવધાનીથી મલિન થાય છે; આ 36 ગુણ બરાબર એમના વિરુદ્ધ છે. આદર્શને વારંવાર મન સામે રાખો, મન એ તરફ ઝૂકવા લાગે છે - કોઈ ગુણ પ્રત્યેની શ્રદ્ધા એને પામવાનું પહેલું પગલું છે.
શું સાથે લઈ જવું: આ સૂત્ર પછી દિવસ માટે એક ગુણ પસંદ કરો - એક ઇન્દ્રિય જેને સંભાળવી છે, એક સાવધાની જે રાખવી છે. બોલીને ભૂલી ગયેલું સૂત્ર થોડું જ શુદ્ધ કરે છે; જીવેલી એક પંક્તિ જપનારને બદલી નાખે છે.
કોઈ ધોરણનું સન્માન કરવું એ તેને જીવવાની પહેલી સીડી છે. પૂજા પહેલાં 36 સાચા ગુણ બોલીને તમે તમારા મનમાં ઊંચું ધોરણ વાવો છો - અને મન એ તરફ જ ખેંચાય છે જેને તે સતત સામે રાખે છે.
તે દરવાજે જ અહંકારને શુદ્ધ કરે છે. કોઈ પણ આધ્યાત્મિક કાર્ય કરતાં પહેલાં તમે સ્વયંથી શ્રેષ્ઠ કોઈને કેન્દ્રમાં મૂકો છો. સ્વયંને નીચે મૂકવાનું આ એક કાર્ય જ આગળની પૂજાને યાંત્રિક નહીં, સાચી બનાવે છે.
કર્મની દૃષ્ટિએ, આ યાદીનો દરેક ગુણ એ જગ્યા છે જ્યાં પ્રાયઃ પ્રતિક્રિયા કર્મ બાંધે છે - કોઈ ઇન્દ્રિય ભોગવાઈ, કોઈ કષાય ભડક્યો, કોઈ પ્રમાદ થયો. એટલે આ 36 ખરેખર નવા કર્મ રોકવાની 36 જગ્યાઓ છે (સંવર). આજે એમાંથી એકને પણ થોડું સારું જીવો, તો જૂની આદતની લકીરને ઓછો ખોરાક મળે છે અને તે ભૂંસાવા લાગે છે (નિર્જરા).
સકારાત્મકતા પણ અહીંથી આવે છે: તમે તમારી જાતને ઠપકો આપતા નથી, તમે લક્ષ્ય બનાવો છો. જે મન સામે વધવા માટે 36 ગુણ રાખે તે અપરાધ-ભાવ નહીં, આશા અને આગળ વધવાનો ભાવ રાખે છે - અને મનોવિજ્ઞાન તથા સાધના બંનેમાં આશા જ વર્તન બદલે છે.
આજની ભાષામાં (Gen-Z)
સમજો તો આ ફોલો કરતાં પહેલાંનું બેકગ્રાઉન્ડ-ચેક છે. સાચા ગુરુ હોવું ઝભ્ભા કે ભીડથી નહીં - 36 બોક્સ ટિક થવાથી નક્કી થાય છે: ઇન્દ્રિયો વશમાં, વાસના નહીં, ક્રોધ-અહંકાર-લોભ નહીં, વ્રત પાકાં, દરેક પગલું અનુશાસિત. પોતાને ગુરુ કહેનારાઓના યુગમાં આ સૂત્ર જૈન ધર્મનો વેરિફાઇડ બેજ છે - દેખાવથી નહીં, ચરિત્રથી.
આ ખરેખર કોઈ સાચા મેન્ટર માટે 36-પૉઇન્ટ ગ્રીન-ફ્લેગ ચેકલિસ્ટ છે - કોઈને પણ તમારા જીવન પર અસર કરવા દેતાં પહેલાં તેને ચલાવો, ફક્ત સાધુ માટે નહીં.
ક્લાઉટ એટલે વિશ્વસનીયતા નહીં. ઝભ્ભો, ફૉલોઅર્સ, સ્ટેજ - અહીં કશું ગણાતું નથી; ફક્ત 36 બૉક્સ ગણાય છે. જે શાંત વ્યક્તિ એ પૂરા કરે છે તે કોઈ પ્રખ્યાત વ્યક્તિથી ચઢિયાતો છે જે નથી કરતો.
એ જ ચેકલિસ્ટ ક્યારેક તમારા પર પણ ચલાવો. હેતુ બીજાને આંકવાનો નથી - એ જોવાનો છે કે આગલું કયું બૉક્સ તમે પૂરું કરી શકો.
વિજ્ઞાનની દૃષ્ટિએ, આપણે જેની પ્રશંસા કરી તેને દોહરાવીએ, એવા જ બની જઈએ - મિરર ન્યુરૉન્સ અને ઓળખ બંને આપણને આપણા મૉડલ તરફ ખેંચે છે. એટલે પૂજા પહેલાં 36-પૉઇન્ટ ગુણ-ચેકલિસ્ટ ચલાવવી એ પોતાના જ 'આ જ બનવું છે' લક્ષ્યને પ્રોગ્રામ કરવા જેવું છે.
અને દરેક ગુણ જે તમે સાચે નિભાવો, એ એક જૂની ઑટો-પ્રતિક્રિયા (ખરાબ કર્મના habit loop)ને નબળી કરે અને એક સારી આદત પાડે. પહેલાં શ્રદ્ધા, પછી વર્તન - એ જ ચૂપચાપ કામ કરતી મશીનરી છે, અને શાંત, સ્વચ્છ મન જ ઇનામ છે.
આપણે એ કેમ બોલીએ છીએ
આપણે પૂજા પહેલાં ગુરુની સ્થાપના માટે એને બોલીએ છીએ - અને ચૂપચાપ પોતાને એ કસોટી યાદ કરાવીએ છીએ. તમે માત્ર બીજાને પરખતા નથી; એ 36 લક્ષ્ય પણ યાદ કરો છો જેની તરફ તમે વધી રહ્યા છો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
પંચિંદિય સૂત્ર શું છે?
તે જૈન પ્રતિક્રમણનું ગુરુ-સ્થાપના (આવાહન) સૂત્ર છે, જે પૂજા પહેલાં ગુરુની સ્થાપના અને સન્માન માટે બોલાય છે. તે સાચા ગુરુને પદવીથી નહીં, 36 ગુણોથી વ્યાખ્યાયિત કરે છે.
ગુરુના 36 ગુણ કયા છે?
અઢાર સંયમના - 5 ઇન્દ્રિયો પર નિયંત્રણ, 9 બ્રહ્મચર્ય-ગુપ્તિ, અને 4 કષાયોથી મુક્તિ - અને અઢાર આચરણના - 5 મહાવ્રત, 5 આચાર, 5 સમિતિ અને 3 ગુપ્તિ: 5+9+4+5+5+5+3 = 36.
તે કેમ બોલાય છે?
કોઈ પણ ક્રિયા પહેલાં ગુરુની સ્થાપના માટે - જ્યારે સાધુ હાજર ન હોય ત્યારે ધર્મગ્રંથ તેમનું પ્રતીક બને છે - અને એક દર્પણ રૂપે: 36 ગુણોમાંથી દરેક એ માપદંડ છે જેનાથી જપનાર પોતાને માપે છે.
તેની રચના કોણે કરી?
આ ગાથાઓ આચાર્ય હરિભદ્રસૂરિ રચિત સંબોધ પ્રકરણની 91-92મી ગાથા છે.
મુખ્ય શબ્દ
♪ Listen & Download
🏛 The 36 Gunas - Visual Guide
▶ Watch & Chant
🖼 Illustrations, Charts & Meaning Slides
📚 All Pratikraman Sutras (full list)
📚 Pratikraman Books - Read & Download (PDF)
♫ Jain Stavans & Songs - Listen / Download
ॐ Shree Jinavachan Stotras • jinavachan.blogspot.com
